Poniższy tekst stanowi wspomnienia z wyjazdu do Pakistanu spisane przez panią mgr Annę Sumowską, która miała zaszczyt uczestniczyć w Międzynarodowej Konferencji „Współczesne wyzwania dla demokracji” oraz realizować szereg spotkań naukowych i kulturalnych w Lahore i okolicach.

Na zaproszenie dr Marii Eleonory Hebisz z Uniwersytetu Łódzkiego oraz prof. dr Khalida Manzoora Butta, Dziekana Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych University of Central Punjab (UCP) w Lahore, miałam zaszczyt wziąć udział w Międzynarodowej Konferencji „Współczesne wyzwania dla demokracji”, która odbyła się w dniach 23–24 kwietnia 2025 roku w sercu Pakistanu – kraju o bogatej historii, niezwykłej gościnności oraz dynamicznie rozwijającej się scenie naukowej i kulturalnej.

Wydarzenie to było nie tylko okazją do wymiany wiedzy i doświadczeń z ekspertami z całego świata, lecz także sposobnością do nawiązania cennych kontaktów i odkrycia piękna oraz różnorodności kulturowej Pakistanu.

Ponadto Dr Maria Eleonora Hebisz zaprosiła mnie do wzięcia udziału w projekcie badawczym na temat międzykulturowości w edukacji w Lahore i pobliskich wsiach.

Pragnę również wspomnieć, że była to moja druga podróż do tego jakże ciekawego kraju. Pierwszą odbyłam samodzielnie na zaproszenie przyjaciół w 2021 roku w celach poznania kultury I tradycji małomiasteczkowej i wiejskiej okolicy Islamabadu i Rawalpindi. Było to niesamowite doświadczenie, które ukierunkowało moje zainteresowania.

 

Planowanie i przygotowania

Przygotowania do wyprawy trwały kilka miesięcy i wymagały starannej organizacji oraz pełnego zaangażowania. Każda z nas otrzymała konkretne zadania do realizacji – od uzyskania wizy i wyboru najdogodniejszego połączenia lotniczego, przez przygotowanie listów intencyjnych dla władz Uniwersytetu i Pana Ambasadora, aż po umawianie spotkań w Lahore i okolicach, zakup upominków i leków, organizację prywatnego transportu z kierowcą, rezerwację hoteli oraz zadbanie o kwestie bezpieczeństwa. Oprócz udziału w samej konferencji, zaplanowałyśmy również szereg spotkań wymagających precyzyjnego przygotowania, a także poprowadzenie seminarium dla studentów kierunku nauk politycznych. Choć posiadałam już dość rozległą wiedzę na temat islamu i kultury Pakistanu, przez kilka miesięcy intensywnie ją pogłębiałam – brałam lekcje języka urdu online u prywatnego nauczyciela z Pakistanu, czytałam literaturę tematyczną oraz oglądałam filmy i programy dokumentalne poświęcone temu fascynującemu krajowi.

Początek wyprawy

Nasza podróż rozpoczęła się w Poznaniu, skąd udałyśmy się pociągiem do Warszawy, a następnie – liniami Turkish Airlines przez Stambuł – dotarłyśmy do Lahore w Pakistanie. Na lotnisku powitało nas dwóch uprzejmych dżentelmenów delegowanych przez University of Central Punjab.

Zakwaterowano nas w eleganckim Grand Hotel Lahore. Po krótkiej, trzygodzinnej drzemce, nasz prywatny kierowca, Afzal, odebrał nas z hotelu i zawiózł najpierw do zaufanego kantoru, gdzie wymieniłyśmy walutę na pakistańskie rupie, a następnie na lokalny bazar, by zakupić odpowiednie, lekkie ubrania. Temperatura w Lahore sięgała 43 stopni Celsjusza – mimo upału i zmęczenia podróżą, czułam ogromną radość, że znów mogę stąpać po pakistańskiej ziemi.

Przypadek sprawił, że trafiłyśmy na barwne obchody dni regionu Pendżab w Alhamra Arts Center. Miałyśmy okazję podziwiać rekonstrukcję tradycyjnej staro punjabskiej wsi, a nasze oczy chłonęły piękno regionalnej sztuki, rękodzieła i kolorowych tkanin.

Wieczorem zostałyśmy zaproszone na kolację przez Ifrę – sekretarkę Dziekana z University of Central Punjab. Zaserwowano nam wyborne lokalne dania: aromatyczny Palak Paneer i Sabji podawane z chrupiącym nanem. Zwieńczeniem wieczoru była filiżanka rozgrzewającej, korzennej masala chai, która dopełniła ten niezwykły i pełen wrażeń dzień.

Lahore-serce Pakistanu

Lahore, jedno z najstarszych miast Azji Południowej, urzeka swoim niezwykle bogatym dziedzictwem historycznym i kulturowym. Od wieków stanowi serce cywilizacji na terenie dzisiejszego Pakistanu – miejsce, w którym przeszłość wciąż żyje w architekturze, tradycji i codziennym życiu mieszkańców.

Podczas naszego pobytu miałyśmy okazję zwiedzić Fort Lahore (Shahi Qila) – imponujący kompleks pałacowo-obronny – oraz Meczet Badshahi, jeden z największych i najwspanialszych meczetów świata, zbudowany przez cesarza Aurangzeba.

Spełniło się także jedno z moich osobistych marzeń: zobaczenie grobu Maharadży Ranjita Singha – Samadhi of Ranjit Singh. To XIX-wieczne mauzoleum, w którym spoczywają prochy legendarnego władcy Sikhów, zwanego „Lwem Pendżabu”, położone jest tuż obok Fortu Lahore i Meczetu Badshahi, w sąsiedztwie Gurdwary Dera Sahib – miejsca męczeńskiej śmierci piątego guru Sikhów, Guru Arjana. Architektura mauzoleum łączy elementy stylu sikhijskiego, hinduskiego i islamskiego. Złocone kopuły, marmurowe zdobienia i centralny pawilon z urną w kształcie lotosu tworzą niezwykłą kompozycję, która czyni to miejsce jednym z najważniejszych punktów pielgrzymkowych dla wyznawców sikhizmu.

 

Kolejnym punktem naszej wizyty była wizyta w galerii sztuki FACE TO FACE, gdzie miałyśmy okazję podziwiać współczesne i tradycyjne oblicza sztuki pakistańskiej.

Wieczór zakończyłyśmy uroczystą kolacją w gronie rodzinnym, na zaproszenie Pani Zainab Bashir, odpowiedzialnej za współpracę międzynarodową na University of Central Punjab.

Następnego dnia rozpoczęłyśmy od inspirującego spotkania z panią profesor Asimą Humayun Mirza – psycholożką, z którą spędziłyśmy czas na pasjonującej rozmowie o edukacji i kulturze. Wspólnie zwiedziłyśmy Ogrody Shalimara – przepiękny przykład persko-mogolskiej sztuki ogrodowej, gdzie symetria, woda i zieleń tworzą idealną harmonię estetyczną.

Po południu udałyśmy się na spotkanie z prof. dr. Khalidem Manzoorem Buttem, dziekanem Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych UCP. Podczas rozmowy przekazałam list intencyjny od Rektora WSB, dr. Andrzeja Zduniaka, a także symboliczne upominki. Pan Dziekan przyjął je z widocznym wzruszeniem.

Wieczorem zostałyśmy zaproszone przez panią Kanwal z Wydziału Informatyki i jej męża na kolację do tradycyjnej restauracji serwującej desi food – aromatyczne potrawy, pełne lokalnych przypraw i smaków.

 

Kolejny poranek poświęciłyśmy na zwiedzanie kampusu UCP. Studenci przydzieleni do opieki nad nami oprowadzili nas z ogromnym zaangażowaniem, pokazując sale wykładowe, laboratoria, bibliotekę, salę rozpraw, a także studio radiowe i telewizyjne. Spotkania i rozmowy przeciągnęły się aż do popołudnia.

Następnie, pokonując zatłoczone ulice Lahore, dotarłyśmy na University of the Punjab, gdzie czekał na nas prof. dr Mohammad Shahid Farooq – przewodniczący Instytutu Edukacji. Rozmowa z nim dotyczyła kluczowych kwestii związanych z edukacją, religią oraz wyzwań, z jakimi mierzą się przyszli nauczyciele w Pakistanie. Mieliśmy również okazję porozmawiać z jego studentami na temat nowoczesnych metod nauczania. Profesor Farooq wyraził zainteresowanie nawiązaniem międzynarodowej współpracy w niedalekiej przyszłości.

Wieczór zakończyłyśmy niezapomnianą kolacją w restauracji Haveli – miejscu wyjątkowym nie tylko ze względu na kuchnię, ale i niesamowity widok z tarasu na Fort Lahore i okoliczne meczety. Było to wyjątkowe zaproszenie od prof. dr. Khalida Manzoora Butta.

 

W dniach 23–24 kwietnia uczestniczyłyśmy w Międzynarodowej Konferencji „Współczesne wyzwania dla demokracji”. Towarzyszyło nam ogromne podekscytowanie, wzruszenie i entuzjazm. Wydarzenie zgromadziło liczne grono prelegentów: przedstawicieli władz uczelni, Ambasadora Norwegii, osobistości świata polityki oraz wielu gości z zagranicy. Tematy wystąpień – choć różnorodne – oscylowały wokół wspólnego pytania: czy demokracja to sen, marzenie, czy rzeczywistość? Jak ją budować? Czy Pakistan może być uznany za państwo demokratyczne? Rozmawiano o populizmie, prawach człowieka, edukacji jako fundamencie przyszłości – tematy poruszane w sposób żywy, zaangażowany, często wzbudzający gorącą dyskusję.

 

Na zakończenie konferencji poproszono mnie o zabranie głosu. W swojej wypowiedzi poruszyłam kwestie związane z edukacją, psychologią, samorozwojem oraz osobowościowymi predyspozycjami, które mogą sprzyjać rozwojowi demokracji. Ku mojemu zaskoczeniu moje wystąpienie poruszyło publiczność i spotkało się z bardzo pozytywnym odbiorem – zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn. Zwieńczeniem Konferencji było otrzymanie certyfikatów uczestnictwa.

 

Po dwóch intensywnych dniach obrad przyszedł czas na uroczysty moment: podpisanie umowy o współpracy międzynarodowej pomiędzy WSB a UCP. Wspólne projekty, konferencje i seminaria, wymiany – tak zarysował się plan, który teraz należy konsekwentnie realizować.

 

Po wyjątkowo intensywnym okresie spotkań, przemówień i akademickich obowiązków, postanowiłyśmy na chwilę opuścić zgiełk miasta i udać się na wieś, by z bliska przyjrzeć się codzienności mieszkańców punjabskiej prowincji. Chciałyśmy zrozumieć, jak wygląda życie i edukacja poza wielkomiejskim Lahore. To miała być kolejna, niezwykle cenna i poruszająca część naszej niezapomnianej podróży.

Zaledwie 40 kilometrów od Lahore znajduje się rodzinny dom naszego kierowcy, Afzala. Możliwość odwiedzenia tego miejsca była dla nas ogromnym przeżyciem, a dla niego – wzruszeniem, które trudno było ukryć. Wczesnym rankiem, 26 kwietnia, wyruszyłyśmy w drogę. Choć dystans nie był duży, podróż nie należała do najłatwiejszych – pakistańskie drogi rządzą się własnymi prawami, a natężenie ruchu potrafi zaskoczyć nawet najbardziej doświadczonych kierowców.

Na miejscu poznałyśmy rodzinę Afzala – jego żonę i sześcioro dzieci, a później dalszych i bliższych krewnych, sąsiadów i znajomych. Tego dnia miałyśmy okazję spotkać niemal 80 osób. Przyjęto nas z ogromną serdecznością i otwartością, która nas wzruszyła. My byłyśmy zaszczycone ich gościnnością, oni – szczęśliwi, że mogli nas u siebie ugościć.

Zostaliśmy zaproszeni na wspólną wycieczkę do Changa Manga – jednego z największych sztucznie stworzonych lasów w Azji. To przestrzeń przypominająca park narodowy, z zielonymi alejami, gęstą roślinnością i malowniczą rzeką. Choć nie jest to naturalny twór przyrody, jego harmonia i piękno zapierały dech. Wśród rozmów o codziennych trudnościach, edukacji, rodzinnych tradycjach i lokalnych zwyczajach, czułyśmy się częścią tej społeczności. Mimo skromnych warunków, ugoszczono nas z królewską hojnością. Uśmiech nie schodził nam z twarzy – to był dzień, który na długo pozostanie w naszych sercach.

 

Następnego dnia czekała nas długa podróż – 380 kilometrów na północ, w stronę Rawalpindi i Islamabadu. Im bardziej oddalałyśmy się od Lahore, tym bardziej zmieniał się krajobraz – stawał się coraz bardziej zielony, pagórkowaty, z majestatycznymi widokami na horyzoncie. Na drogach coraz częściej pojawiały się moje ukochane, bajecznie kolorowe pakistańskie ciężarówki. Te jeżdżące dzieła sztuki, przemierzające trasy między Afganistanem a Indiami, są dla mnie czymś więcej niż tylko środkiem transportu – to ruchome obrazy kultury i tożsamości, ale o nich opowiem innym razem.

 

Po kilku godzinach podróży dotarłyśmy do Rawalpindi, gdzie zostałyśmy zaproszone do odwiedzenia Free Medical Campus – ośrodka, który w każdą niedzielę otwiera swoje drzwi dla lokalnej społeczności, oferując bezpłatną pomoc medyczną. To wyjątkowe miejsce, pełne zaangażowania i empatii. Rozpoczęłyśmy rozmowy z lekarzami i personelem medycznym na temat najczęstszych dolegliwości zdrowotnych mieszkańców oraz form wsparcia, jakie są tutaj najbardziej potrzebne. Były to szczere i poruszające rozmowy, które uświadomiły nam, jak ogromne znaczenie mają takie inicjatywy w rejonach o ograniczonym dostępie do służby zdrowia.

 

Następnie odwiedziłyśmy firmę Yusha Leads, gdzie pracuje mój bliski przyjaciel – osoba, bez której wsparcia wiele naszych działań w Pakistanie nie byłoby możliwych. Miałyśmy okazję poznać zarówno pracowników, jak i kadrę zarządzającą. Przyjęto nas z ogromną serdecznością – rozmowy, pełne entuzjazmu i wzajemnej inspiracji, przeciągnęły się do późnych godzin wieczornych. Gościnność, jakiej doświadczyłyśmy, była nie do opisania – czułyśmy się jak w gronie starych przyjaciół.

 

Kolejny dzień przyniósł kolejne wyjątkowe wydarzenie – spotkanie w Ambasadzie Rzeczypospolitej Polskiej w Islamabadzie. Pan Ambasador Maciej Pisarski wraz ze swoim sekretarzem powitali nas w eleganckim gabinecie, którego podłogę zdobił misternie tkany dywan, emanujący zarówno tradycją, jak i ciepłem miejsca przyjaznego rozmowie.

Podczas spotkania opowiedziałyśmy o celu naszej wizyty w Pakistanie, o zrealizowanych już inicjatywach, wyzwaniach stojących przed krajem oraz obserwacjach dotyczących lokalnych potrzeb społecznych. Przekazałyśmy Panu Ambasadorowi symboliczny upominek – srebrną monetę z Mennicy Polskiej, wydaną z okazji 1000-lecia Państwa Polskiego. Był to moment pełen emocji i wzruszenia, który zapamiętamy na długo. Ku naszej radości, również otrzymałyśmy piękne, starannie wybrane podarunki.

 

Dzięki ogromnemu zaangażowaniu i uprzejmości mojego przyjaciela Abbasa miałyśmy niezwykłą okazję odwiedzić prywatną szkołę podstawową The Smart School w Lahore. Zostałyśmy przyjęte z wielką życzliwością przez dyrektora placówki, który z dumą oprowadził nas po szkole i z pasją opowiadał o jej funkcjonowaniu.

Spędziłyśmy wiele godzin na rozmowach o pakistańskim systemie edukacji – jego strukturze, programie nauczania, a także o wyzwaniach, z jakimi codziennie mierzy się społeczność szkolna. Poruszyliśmy również temat podziałów społecznych, które mają realny wpływ na dostęp dzieci do edukacji i jakość ich kształcenia.

Miałyśmy okazję poznać uczniów – ich entuzjazm, ciekawość świata i radość z nauki były niezwykle poruszające. Spotkałyśmy się także z kadrą nauczycielską – pełną zaangażowania i determinacji, by pomimo trudności zapewniać dzieciom jak najlepsze warunki do rozwoju.

Była to wizyta wyjątkowa – nie tylko inspirująca, ale również pełna wzajemnego zrozumienia i otwartości na przyszłą współpracę. W naszych sercach zrodziły się plany, by to spotkanie było jedynie początkiem czegoś znacznie większego.

 

Dziekan University of Central Punjab, prof. Khalid Manzoor Butt, spełnił jedno z naszych najskrytszych marzeń. Marzenie, które jeszcze niedawno wydawało się niemal nieosiągalne, stało się rzeczywistością — dzięki jego życzliwości i wsparciu miałyśmy zaszczyt spotkać się z Panią Hiną Pervaiz Butt.

To wyjątkowa kobieta, liderka, która z odwagą i determinacją od lat walczy o prawa kobiet w Pakistanie, stając się głosem tych, których zbyt często nikt nie chce słuchać. Jej obecność, charyzma i siła sprawiły, że spotkanie to miało dla nas wymiar niemal symboliczny — było świadectwem tego, jak jedna osoba może inspirować tysiące i otwierać drzwi do realnych zmian społecznych.

Rozmowa z Panią Hiną była pełna pasji, autentyczności i wiary w lepsze jutro. Opowiadała o swojej misji, trudnościach, ale też o nadziei, którą niesie każda mała wygrana w tej nierównej walce o równość i sprawiedliwość. To spotkanie pozostanie w naszych sercach na zawsze — jako przypomnienie, że marzenia, nawet te najśmielsze, mają szansę się spełnić, gdy spotyka się ludzi o wielkich sercach i wizji.

 

Nadszedł dzień, na który z niecierpliwością czekałyśmy — dzień, w którym miałyśmy zaszczyt poprowadzić seminarium dla studentów kierunku nauk politycznych na University of Central Punjab. Było to wyjątkowe wydarzenie, pełne pasji, wiedzy i inspirującego dialogu międzykulturowego.

Seminarium podzielone zostało na dwa panele tematyczne. Pierwszy z nich poświęcony był Polsce — naszej ojczyźnie, jej historii, geografii, sąsiadach, języku i bogatej kulturze. Z ogromną dumą i zaangażowaniem przedstawiłyśmy najpiękniejsze polskie miasta i ich zabytki, opowiedziałyśmy o najwybitniejszych postaciach polskiej sceny politycznej, naukowej i artystycznej, które miały wpływ nie tylko na nasz kraj, ale również na świat.

Drugi panel dotyczył miejsca Polski w strukturach Unii Europejskiej— mówiłyśmy o drodze, jaką nasz kraj przeszedł, by stać się jej pełnoprawnym członkiem, o korzyściach, wyzwaniach i wartościach wspólnoty europejskiej. Wzbogaciłyśmy naszą prezentację filmem dokumentalnym o powstaniu Królestwa Polskiego oraz pokazem zdjęć z moich podróży po miastach Europy, co spotkało się z żywą reakcją uczestników.

Z każdą chwilą czułyśmy coraz większe zaangażowanie słuchaczy — pytania, uśmiechy, błysk w oczach studentów świadczyły o tym, że przekazywana wiedza trafia prosto do ich serc i umysłów. Seminarium zakończyło się owacją oraz wzruszającym momentem — z rąk Dziekana Khalida Manzoora Butta otrzymałyśmy przepiękne statuetki jako wyraz uznania i wdzięczności.

To był dzień pełen emocji, dumy i radości — dzień, który na długo pozostanie w naszej pamięci.

 

Pragnę z głębi serca wyrazić moje najserdeczniejsze podziękowania wszystkim, którzy okazali mi wsparcie, życzliwość i zaangażowanie w czasie tej niezwykłej podróży oraz przygotowań do niej.

Szczególne wyrazy wdzięczności kieruję do Jego Magnificencji Rektora dr. Andrzeja Zduniaka za zaufanie i nieocenione wsparcie, a także do Prof. dr. Khalida Manzoora Butta, Dziekana Wydziału Humanistycznego i Nauk Społecznych University of Central Punjab, którego serdeczność i otwartość sprawiły, że nasz pobyt w Pakistanie stał się prawdziwie wyjątkowym doświadczeniem. Dziękuję również Dr Marii Eleonorze Hebisz** za  zaproszenie i współpracę, Pani Prorektor Katarzynie Góreckiej, Pani Prorektor Natalii Majchrzak oraz Panu Prorektorowi Stanisławowi Mikołajczakowi za ich  wsparcie. Moje podziękowania kieruję także do, mgr Anny Grzanki za zaangażownie  w przygotowaniach, mgr Justyny Kamińskiej za dobre słowa, mgr Natalii Jabłońskiej za świetną pracę w opracowaniu moich relacji w social mediach oraz wszystkich koleżanek i kolegów, którzy trzymali za mnie kciuki i dodawali otuchy w najważniejszych momentach.

Słowa głębokiej wdzięczności kieruję również do mojego przyjaciela Abbasa Ahmeda – za obecność, nieocenioną pomoc na miejscu, troskę o nasze bezpieczeństwo oraz lekcje urdu, oraz do Afzala, który z oddaniem i serdecznością otaczał nas opieką każdego dnia.

 

Z całego serca dziękuję także mojej kuzynce Magdzie Bączyk, Ifrze Mahmood, Abdurowi Rehmanowi oraz Iqbalowi – za gościnność, ciepło i wszelkie gesty życzliwości, które uczyniły tę podróż jeszcze piękniejszą.

Dziękuję Wam wszystkim – to dzięki Wam ta przygoda miała nie tylko charakter naukowy, ale również głęboko ludzki i poruszający.

Wyprawa do Pakistanu była pełna emocji  i niezapomnianych przygód. Dzięki wspólnemu wysiłkowi i determinacji, pokonałyśmy wszelkie przeszkody i wróciłyśmy z bogactwem doświadczeń. Pakistan pozostawił w naszych sercach niezatarte ślady i z pewnością jeszcze  tam wrócimy, aby kontynuować naszą podróż pełną odkryć.