Sięgając po książki Jacka Nashera, autora m.in. „Jak rozpoznać kłamcę”, zainspirowała mnie ich treść. Na podstawie tej lektury chciałbym przedstawić kilka interesujących faktów i podzielić się własnymi spostrzeżeniami na temat, który w sposób nieodłączny towarzyszy ludzkiemu doświadczeniu.
„Było to zwyczajem zawdy […], fałsz rozsiewać zamiast prawdy.”
Johann Wolfgang von Goethe
Czym jest kłamstwo?
Kłamstwo to świadome podawanie nieprawdy, w celu wprowadzenia kogoś w błąd. Istotą kłamstwa jest intencjonalność – kłamca wie, że przekazuje fałsz i robi to celowo.
- Polskie „kłamstwo” pochodzi od prasłowiańskiego klamati – „oszukiwać, wprowadzać w błąd”.
- Łacińskie mendacium wywodzi się od mentiri – „kłamać”, „zmyślać”. Ciekawe, że ten czasownik jest spokrewniony ze słowem mens (umysł), co sugeruje, że kłamstwo to proces wymagający myślenia, świadomości i planowania.
Kłamstwo w Biblii
Motyw kłamstwa pojawia się już na początku biblijnej historii człowieka.
- Księga Rodzaju: Wąż, symbol Szatana, okłamuje Ewę – to pierwsze zapisane kłamstwo w kulturze judeochrześcijańskiej.
- Dekalog: „Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu” (Wj 20,16) – jedno z fundamentalnych przykazań, podkreślające znaczenie prawdy w relacjach społecznych.
Kiedy uczymy się kłamać?
Psycholog Vasudevi Reddy dowodzi, że dzieci uczą się oszukiwać bardzo wcześnie – niemal równolegle ze zdobywaniem zdolności komunikacyjnych. Już dwulatki potrafią skutecznie wprowadzać innych w błąd. Dziecko, które kłamie, zaczyna tworzyć swoją prywatność – ukrywa sekrety, testuje granice. Victor Tausk, uczeń Freuda, uważał, że umiejętność kłamania to jeden z pierwszych sygnałów rozwoju autonomicznej świadomości dziecka.
Kłamstwo boli
Gdy padamy ofiarą kłamstwa, często czujemy się zdradzeni i upokorzeni – jakby odebrano nam część naszej godności.
„Prawda jest pierwszą ofiarą wojny.”
Rudyard Kipling
W dzisiejszych czasach kłamstwo zdominowało wiele obszarów komunikacji, szczególnie w mediach społecznościowych. Granica między manipulacją a mową nienawiści często się zaciera. Społeczeństwo musi mierzyć się z nową jakością fałszu – wszechobecnego, atrakcyjnego i trudnego do wychwycenia.
Kłamstwo z uprzejmości
„Łatwiej znieść tuzin nieprawdziwych komplementów niż jedną szczerą naganę.”
Mark Twain
Czy zawsze chcemy słyszeć prawdę?
- „…ale się postarzałeś.”
- „…Twoje dziecko naprawdę nie grzeszy urodą.”
Bywa, że pragniemy słodkiej iluzji – np. kiedy kobieta pyta partnera, czy schudła. James Joyce pisał, że „Wynalazca kłamstwa z konieczności bardziej kochał pokój niż prawdę”.
Kłamstwo w sądzie
W systemie prawnym kłamstwo może zadecydować o czyjejś wolności lub życiu. Dlatego przysięga – choć oparta na odpowiedzialności moralnej i prawnej – nie zawsze wystarcza.
„Ludzie kłamią częściej i łatwiej, niż chcieliby to przyznać.”
Paul Ekman
Psycholog Elizabeth Loftus wykazała, że ludzka pamięć jest podatna na manipulację. Fałszywe wspomnienia nie zawsze są celowym kłamstwem – mogą być nieuświadomione.
Czy można wykryć kłamstwo?
Wariograf
James Macenzie w 1902 r. stworzył prototyp wariografu – urządzenia mierzącego zmiany fizjologiczne podczas stresu.
William Moulton-Marston (twórca Wonder Woman!) opracował metodę pytań kontrolnych. Najpierw zadaje się pytania neutralne (np. „Jaki dziś dzień?”), by ustalić tzw. baseline – naturalne zachowanie danej osoby w stanie prawdy.
Przechytrzyć maszynę
Floyd „Buzz” Fay, niesłusznie skazany za morderstwo, nauczył się oszukiwać wykrywacz kłamstw – np. poprzez gryzienie się w język przy pytaniach kontrolnych. Aż 85% jego „uczniów” po 20-minutowym treningu potrafiło oszukać wariograf.
Inne metody
Serum prawdy
W latach 30. XX wieku Stephen Horsley zaobserwował, że pentobarbital podany w małych dawkach sprawiał, iż pacjenci nieświadomie mówili prawdę. Tak narodziła się „narkoanaliza”.
Analiza stresu w głosie
Urządzenie PSE (Psychological Stress Evaluator), wynalezione przez trzech byłych oficerów armii USA, analizowało głos odtwarzany w zwolnionym tempie, by wykryć napięcie. Wykorzystano je m.in. w śledztwie dotyczącym Lee Harveya Oswalda.
Kłamstwo obciąża umysł
Kłamstwo wymaga:
- stworzenia alternatywnej wersji wydarzeń,
- pilnowania spójności,
- kontrolowania mowy ciała.
To wszystko zwiększa poznawcze obciążenie, co objawia się m.in.:
- wolniejszą mową,
- błędami językowymi,
- dłuższymi pauzami,
- wzmożonym stresem.
Kiedy kłamstwo daje satysfakcję
Frank Abagnale Jr. rozpoczął oszukańczą „karierę” w wieku 14 lat. Udawał pilota, lekarza, prawnika. Jego historia została zekranizowana w filmie Złap mnie, jeśli potrafisz z Leonardo DiCaprio.
Choć Abagnale trafił do więzienia, później wykorzystał swoją wiedzę, by pomagać firmom w ochronie przed oszustami.
Mikroekspresje – kłamstwo na twarzy
Mikroekspresja to krótkotrwały, mimowolny wyraz twarzy, który odzwierciedla prawdziwe emocje danej osoby, nawet jeśli próbuje je ukryć. Przeciętny czas trwania wynosi od 1/25 do 1/5 sekundy.
Przykład? Ktoś mówi, że „cieszy się z awansu kolegi”, ale przez ułamek sekundy na jego twarzy widać wrogość lub zazdrość.
„Ludzie potrafią kłamać słowami, ale ich ciała opowiadają inną historię.”
Paul Ekman
Podsumowanie
W codziennym życiu prawda i fałsz przeplatają się subtelnie, ukryte za uśmiechem, gestem, spojrzeniem. Kłamstwo nie zawsze krzyczy. Często szepcze. Dlatego tak ważne jest zachowanie czujności i odpowiednie spojrzenie na szczegóły, umiejętność czytania nie tylko słów, ale także gestów.
